Билиҥҥи үйэҕэ элбэх саҥа кинигэ тахсар, бэйэҥ төлөөн да таһаарынаҕын. Төлөпүөҥҥэр, араас электроннай тэриллэргэ угаҥҥын, ханна баҕарар сылдьан холкутук ааҕыаххын сөп. Ол да буоллар кумааҕыга бэчээттэммит сабыс саҥа кинигэни арыйыы, ааҕыы бэйэтинэн туспа алыптаах, киһиэхэ үтүөнү иҥэрэр тус кыахтааҕын ким да мэлдьэһиэ суоҕа дии саныыбын.
Бу сайын тус бэйэбэр, эрэдээксийэҕэ бэлэхтэммит саҥа кинигэлэри кытта эһигини, күндү хаһыат ааҕааччыларын, билиһиннэрэргэ сананным. Ол курдук, биир үтүө сайыҥҥы күн эрэдээксийэбитигэр үөрэн-көтөн биһиги уопсастыбаннай кэрэспэдьиэммит, улууска биллэр актыыбынай санаалаах-оноолоох Далбар Хотуммут Мария Иннокентьевна Винокурова (Жиркова) икки кинигэ тутуурдаах киирэн кэллэ.
Биһиэхэ бэлэхтээбит кинигэлэриттэн биирдэстэрэ «Дьахтар хараҕар — аан дойду таптала барыта!» диэн. Бу 2025 сыллаахха Дьокуускайга 1000 ахсаанынан «СМИК» кинигэ кыһатыгар тахсыбыт хоһоон хомуурунньуга эбит. Кинигэ сүрүн сыалын-соругун Саха сирин дьахталларын түмсүүтэ, уопсастыбаннай палата, Өлүөхүмэ оройуонуттан төрүттээх «Түмсүү» бөлөх өйөөбүттэр. А.П. Черепанова, М.И. Алексеева хомуурунньук тахсарыгар үлэлэспиттэр, саха үлэһит дьахталларын бастакы сийиэһэ 100 сылын туолуутугар анаабыттар. Хомуурунньук аата да этэринии, манна дьахтарга, ийэҕэ анаммыт араас улуустартан норуокка биллибит да, саҥа саҕалаан эрэр бэйиэттэр да хоһоонноро түмүллүбүттэр. Биһиги улууспутуттан Мария Иннокентьевна «Эйиэхэ, кийииппэр, махталбын тиэрдэбин», «Эдьиийбэр Асяҕа ананар» уонна «Ийэҕэ махтал» хоһоонноро киирбиттэр.
Иккис кинигэ «Сүрэҕим иэйиитэ — бар дьоммор» бу Мария Винокурова тус бэйэтин хоһооннорунан таҥыллыбыт бэртээхэй бэлэх буолан биэрдэ. Ааптар бэйэтин үбүнэн тахсыбыт буолан, 10 эрэ ахсааннаах. Кинигэ Зоя Егоровна Аржакова хомуйуутунан Дьокуускайга «Дани-Алмас» кыһатыгар 2025 сыллаахха 40 сирэйдээх бэчээттэммит. Манна 32 ааптар хоһоонноро өҥнөөх хаартыскаларынан киэргэтиллибиттэр. Хоһооннор сахалыы, нууччалыы тылларынан суруллубуттар, араас тиэмэлээхтэр: сахаттан бастакы бэрэпиэссэр Г.Г. Колесов 130 сылыгар анаммыт хоһоон, айылҕа көстүүлэрэ, Халыма балыга, норуоппут төрүт бырааһынньыга — ыһыах, тыа дьахтара, дьиэ кэргэн, сөбүлээн олорор Санкт-Петербург куоракка анаммыт айымньылара киирбиттэр. Ордук иэйиилээхтик билигин буола турар ыар сэриигэ дойдуларын көмүскүүр саха буойуттарыгар эрчими эбэр тыллары аныыр:
…Сэрии уотун иһигэр
Эдэр ыччат утарсар,
Оҕолорбут барахсаттар
Дойдуларын көмүскүүллэр.
Уруйдуохха кинилэри,
Айхаллыахха эдэрдэри,
Харыстыахха
Дьоруойдары!
Саха Саарын Боотурдарын!
Бу өйтөн суруллубут тыллар буолбатахтар, Мария Иннокентьевна табаарыһын Валерий Бухваловы кытта Питергэ байыастар сытар балыыһаларыгар куруук күүс-көмө буолалларын билэбит, төрүт астарын астаан илдьэн, кэпсэтэн-ипсэтэн санааларын бөҕөргөтөллөр, туохха наадыйалларын булан аҕалаллар. Халымаҕа кэллэҕинэ, бу үлэтин атын хайысханан салгыыр, дьону түмэн үтүө дьыалаларга угуйар.
Үһүс саҥа кинигэбит — «Күүлэттэн төрүттээх өбүгэ ситимэ» диэн. Бу А4 форматтаах, халыҥ тастаах, 176 сирэйдээх Бүлүү улууһун Үгүлээтиттэн, Иккис Күүлэтиттэн төрүттээх Спиридоновтар аҕа ууһун аймаҕа 1632 сылтан саҕалаан билиҥҥи кэмҥэ диэри олорор сыдьааннарын туһунан кэпсиир халыҥ кинигэ Дьокуускайга «Алаас» кыһаҕа 73 ахсааннаах быйыл бэчээттэнэн тахсыбыт. Өбүгэлэрин ааттарын үйэтиппит дьонтон биирдэстэрэ, улууспут Бочуоттаах олохтооҕо Анна Сергеевна Волкова (Спиридонова) эрэдээксийэҕэ бэлэх гынан хаалларда. Кини «төрдүлэрин үөрэтэр дьоҥҥо көмө буолаараай диэммин, эһиэхэ хаалларабын», —диэн үөртэ.
Билигин дьон төрдүлэрин-уустарын билэ сатыыллар, араас үөрэтиилэр да ыытыллаллар. Киһи олоҕо хайдах салаллара өбүгэлэрбитин билииттэн быһаччы ситимнээх дииллэр. Улууспут Бочуоттаах олохтооҕо, историческай билим хандьыдаата Мария Ивановна Старостина улахан абыраллаах «Колымские якуты в середине XVII —начале XX вв (по материалам генеалогии)» 2009 сыллаахха тахсыбыт кинигэтин өр сылларга ымпыктаан-чымпыктаан суруйбута төрүччүнү үөрэтэргэ бэрт көмөлөөх.
Анна Сергеевна бэлэхтээбит кинигэтигэр Спиридоновтар Национальнай архыып докумуоннарыгар олоҕуран, тоҕус көлүөнэ өбүгэлэрин булбуттар. Онтон бу тохсус көлүөнэ бииргэ төрөөбүттэр сыдьааннарын туһунан суруллубут. Элбэх хаартыскалаах, таблицалаах, ахтыылардаах кинигэ буолбут. Генеалогическай анаалыс да оҥотторбут дьоннор бааллар эбит. Онно көстөрүнэн Орто, Илин Азияҕа олоро сылдьыбыт өбүгэлэрдээхтэр, онтон Бүлүүгэ олохсуйан, сахалары ууһаппыт-тэниппит уус эбиттэр.
Анна Сергеевна бэйэтин дьиэ кэргэнин туһунан уопсайа 28 сирэйгэ тиийэ суруллубут, хаартыскаларынан киэргэппит. Онон бу кинигэни холобур оҥостуох дьон Волковтартан уларсан эбэтэр эрэдээксийэҕэ кэлэн үөрэтиэххитин сөптөөх.
Төрдүс кинигэбит — «Поэма «Сказание о Великой Москве» народного певца Якутии —достояние Великой России» диэн С.А. Зверев-Кыыл Уола 125 сылыгар, Д.С. Зверев 80 сылыгар анаммыт кинигэ Дьокуускайга «СМИК-мастер» кыһаҕа 2025 сыллаахха 800 ахсаанынан тахсыбыт. Бу Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын министиэристибэтэ өйөбүлүнэн күн сирин көрбүт кинигэни Сергей Афанасьевич Зверев уола Төгүл Зверев миэхэ, тус бэйэбэр анал суруктаах бэлэхтээтэ.
Кинигэни таҥааччы, эрэдээктэр Варвара Сергеевна Иванова (Зверева) 1947 сыллаахха А.Г. Лаврик нууччалыы тылбааһыгар тахсыбыт айымньыны уонна норуот ырыаһыта, Арассыыйа култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтилэ Сергей Афанасьевич олоҕун, кини аата ааттанарыгар, үйэтитиллэригэр элбэх сыратын биэрбит уола Дмитрий Сергеевич Зверев туһунан суруйбут.
Куолаһа ырааһынан, тыла ууһунан, туойар ньымата баайынан Кыыл Уола уһулуччу талааннаах саханы аатырдыбыт чаҕылхай киһи этэ. Кини ырыалара, хоһоонноро, туруорбут үҥкүүлэрэ норуоппут сыаналаммат баайа буолбута. Аҥардас кини үгүс үҥкүүлэрин Москватааҕы норуоттар үҥкүүлэрин судаарыстыбаннай ансаамбыл сурунан ылбыта.
Кини отучча ырыатын, мелодиятын Москватааҕы судаарыстыбаннай консерватория хаалластыбыта. Оттон кини 1945 сыллаахха дойдубут тэбэр сүрэҕэр сырыытын түмүгүнэн суруйбут айымньыта «Улуу Москва туһунан тойук» киин куорат 800 сылыгар анаммыта уонна киэҥ билиниини ылан, хас да омук тылыгар тылбаастаммыта. Сергей Афанасьевич уола суруйааччы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Дмитрий Сергеевич Зверев Москуба 850 сылыгар бу айымньыны 5 омук тылынан— саха, нуучча, английскай, французскай уонна ньиэмэстии тылбаастары киллэрэн — эбиитин 74 мүнүүтэлээх ааптар айымньыларын илэ толоруулаах дискэни сыһыаран таһааттарбыта, билигин ол кинигэ харахха көстүбэт сэдэх эксэмпэлээргэ кубулуйда.
Бэһис кинигэбит — «От ремесла к искусству: теория и практика художественного творчества. Из опыта авторской школы Анны Зверевой». Бу норуодунай худуоһунньук, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Бүтүн Арассыыйатааҕы куонкурустар лауреаттара А.Н. Зверева таһааттарбыт альбом-монографията Национальнай бибилэтиэкэ кинигэ таһаарар кыһатыгар быйыл 216 сирэйдээх, халыҥ тастаах, 500 ахсаанынан таҕыста.
Анна Николаевна норуоппут дьиҥ түҥ былыргыттан иистэнэр ньымаларын үөрэтэн, үлэтигэр туһанан, элбэх традиционнай быһыылаах таҥаһы тикпитэ, араас таһымнаах быыстапкаларга кыттыбыта, дьон сэҥээриитин ылбыта. Бу кинигэҕэ кини өр сыллаах үлэтэ түмүллүбүт. 1990-с сылларга ааптар быһыытынан үөрэтэр оскуолатын үлэтин саҕалаабыта, улуустарга сылдьан национальнай тигиини, таҥастар ньэмиэттэрин күүстээхтик тарҕаппыта. Кинигэҕэ үөрэппит маастардарын үлэлэрэ, кинилэр тустарынан кылгас бэлиэтээһиннэр киирбиттэр.
2010 сыллаахха биһиги улууспутугар маастар Орто Халыма куоракка иистэнньэҥнэри мунньан бэйэтин уопутун тарҕаппыта, сүбэ-ама биэрбитэ, нэһилиэктэртэн кэлэн тигии кистэлэҥнэрин билсиспиттэрэ. Бу кинигэҕэ кини үөрэҕин ылынан, дьоһун үлэлэрдээх биир дойдулаахтарбыт Айталина Федоровна Хабаровская, Елена Алексеевна Слепцова, Мария Алексеевна Винокурова, Людмила Николаевна Лаптева оҥоһуктара киирбиттэрэ биһигини үөрдэр.
Маны тэҥэ, Анна Николаевна сиэдэрэй кинигэтэ түүнэн, сиэлинэн, туоһунан, таҥаһынан, оҕуруонан дьарыктанар дьоҥҥо хаартыскалардаах сүбэлэринэн, оҥоруу ньымаларынан баай, сатаабат да дьон хайдах оҥоһулларын көрөн үөрэниэхтэрин курдук. Улууспутугар буолуохтаах Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнээччилэр бу кинигэнэн сатабылларын сайыннарыахтара.
Алтыс кинигэбит — «Моҕол ураһа: священный храм народа саха» Дьокуускай куоракка «Дани-Алмас» кыһатыгар 250 ахсаанынан тахсыбыт. Бу кыра кинигэ сүрүн уратыта — А.Г. уонна Н.К. Чиряевтар ааттарынан национальнай гимназияҕа тохсус кылааска үөрэнэр Анна Зверева үлэтэ буолар. Кини саха киэн туттар Моҕол ураһатын хайдах оҥороллорун, туох матырыйаалтан буоларын үөрэппитин кинигэ гынан таһаарбыта улахан хайҕаллаах суол. Бу үлэ билим чэрчитинэн буолан аннотациялаах, киирии тыллаах, сүрүн чааһа, түмүк тыллар, сыһыарыылар уонна туһаныллыбыт литэрэтиирэтэ, тыллары быһаарыы (глоссарий) барыта баар. 5-9 кылаас үөрэнээччилэригэр Моҕол ураһаны төһө билэллэригэр ыйытык оҥорбутун анаалыстаабыт. Улууспут оҕолоругар сыл ахсын научно-практическай кэмпириэнсийэлэр оскуолаларга, улуус таһымыгар ыытыллаллар, онон дакылаат хайдах сурулларын бу кинигэнэн үөрэтиэхтэрин сөп. Уонна үлэлэрин бу курдук дьон билиитигэр таһаардахтарына ким сириэ этэй?!
Оттон төрүт култуураны үөрэтээччилэр, интэриэһиргээччилэр Моҕол ураһа туһунан билиилэрин хаҥаталларыгар бэртээхэй босуобуйа буолбут.
Аня Зверева үлэтин философия дуоктара В.К. Павлов, биология билимин хандьыдаата П.А. Гоголева хайҕаан рецензия суруйбуттар, саха норуотун култууратын үөрэтиигэ дьоһун үлэ диэн бэлиэтээбиттэр.
Кинигэ сирэйдэрин киэргэтиитэ, кумааҕыта, хаартыскалар барыта ис киирбэх, оҥоһуллубут быһыыта киһи ааҕарыгар табыгастаах.
Өрөспүүбүлүкэбитигэр биллэһиллибит Култуура сылыгар маннык интэриэһинэй кинигэлэр биһиги болҕомтобутун тартылар. Кинигэлэри булан ааҕыҥ, билиигитин хаҥаттаргытыгар тоҕоостоох кэм үүннэ.
Ааптар: Светлана Третьякова