Биһиги, хотулар, олохпут сааскы ууттан улахан тутулуктаах. Сааскы уу тахсан, күөллэр ууларын чэбдигирдэрэ, мэччирэҥи, оттонор ходуһалары угуттаан баран түргэнник түһэрэ олус туһалаах.
Балык сайҕаммыт ууга аһыы тахсар, сыһыылар, түргэнник ирэн, от хойуутук үүнэр. Кураантан уута улаханнык көҕүрээбит күөл түгэҕэр хойуу от үүнэр, от ууга баар кислороду иҥэринэр. Сылаас ууну балык сөбүлээбэт, кислород тиийбэккэ, тыын былдьаһан дириҥ күөллэргэ харбыалаһар. Оттон ходуһа кылгас кэмҥэ уунан туоллаҕына чэбдигирэр (заливные луга), тоҕо диэтэххэ өрүс уута сыһыылары от өлгөмнүк үүнэригэр туһалаах микроэлэмиэннэринэн угуттуур.
Саас аайы Лобуйаҕа аҕыйах күннээх сотуор күөллэрбитигэр туһалааҕынан, үрдүк соҕустук тура түһэригэр баҕарабыт. Магадаан уобалаһыгар тутуллубут ГЭС өрүс уута тыһыынчанан сылга олохсуйбут бэрээдэгин алдьатта. Өрүспүт барарга бэлэмэ суоҕар, тоҥ турдаҕына улахан ууну ыытаннар 2012с. биһиэхэ ыам ыйын 12 күнүгэр улахан сотуор буолан куораппытын улаханнык ылбыта.
Быйыл сааскы уу улахан этэ, күөллэри үчүгэйдик угуттаабыта. Үөрэх этэринэн, сонно, күөл уунан туолбут сылыгар балык суох буолуон сөп, баай аһылык, кислород эбиллэригэр бириэмэ наада эбит. Быйыл Налимскай бөһүөлэгэр сааскы уу дьиэлэр олбуордарыгар кэлэн баран уһун кэмҥэ турунан кэбистэ. Билигин, саҥа түһэн эрэр, дииллэр.
Инньэ гынан, оттуур ходуһата, мэччирэҥэ суох хааллылар. Туох баар ынах-сылгы, барар сирдэрэ суоҕунан, бөһүөлэк тулатын кирэн, тэпсэн бүтэрдилэр. Биричиинэтэ – саас тахсыбыт уу түһэр сиэнэ бүөлэнэн, сайыны быһа туран, оттуур, сүөһүгэ мэччийэр кыаҕы биэрбэтэ. Нэһилиэккэ 6 ыал ынаҕы тутар, кимиэхэ туһалыыра биллибэт пиэрмэҕэ төһө эмэ ынах баара, субан барбыттара ыраатта. Сылгы барыта бөһүөлэккэ сайылаата.
Улахан уу сылга Анкудинка үрэх уута «Лука» күөлүнэн куорат алыытыгар киирэн, «Куруус атаҕынан» бөһүөлэги туох даҕаны өрүһүлтэтэ суох уута ыытар. Бөһүөлэк аттынан «Анкудинка», «Партия» таастарыттан тардар туспа үрэх алыыларынан кэлэн «Сайбалааҕы» толорон, бөһүөлэк тулатын ылан ыарахан балаһыанньаны үөскэттэ. Бу сиэн Лобуйа чугаһынан Халымаҕа түһэр. Сайбалаах – Халыма икки ардынааҕы сиэн ытыыс курдук маһынан, талаҕынан, буор буомнарынан бүөлэнэн ууну ыыппат буолбута ырааппыт. Хаһан эрэ сааскы эһиилэртэн бэриһиннэрэн, эһэ сылдьыбыттара, бэл мотуордаах лодкаларынан сылдьаллара.
Бу күһүн сиэни ыраастыыр үлэни ыыппатахха эһиил улахан ал — дьархай тахсыан сөп. Айылҕаны кэтээччилэр быйылгытааҕар улахан ууну билгэлииллэр. Аҕыйах хонукка итии күннэр турдахтарына хайыр таас быыһыгар дьапталҕаламмыт, элбэх сылларга сайыннары ирбэккэ сыппыт халыҥ ледниктэр ирэн, улахан дьаабыны таһаараллар.
Быйыл халаан ааһан эрдэҕинэ олус итии күннэр турбуттара, олор ледниктэри ириэрэн, хайаттан тардыылаах өрүстэр, үрэхтэр, сиэннэр толору ууланан сири – дойдуну толорбуттара.
Бу сиэн киһи илиинэн ыраастаабат гына бүөлэммит, дииллэр. Сири таҥастыыр (мелиорация) тэрилтэтин кытта сибээстэһэн, улахан тиэхиньикэнэн ыраастыыр үлэни ыыттахха эрэ Налимскай бөһүөлэгэ быыһанар, сүөһүнү иитэр, сааскы халаан уутун аһарар балаһыанньата үөскээбит.
Улуус дьаһалтата бу боппуруоһу болҕомтоҕо ылан, быһаарар дьаһаллары ыларыгар баҕарабын.
Ааптар: Иннокентий Оконешников
Хаартыска ааптара: Аляска Кокорина