Олоҥхо сүдү суолтатын өйдөөн, Ил Дархан А.С. Николаев 2026 сылтан Олоҥхо сылларын өссө төгүл уһатан биэрдэ.
Бу саҥа уон сыл иһигэр 2029 сыллаахха биһиги улууспутугар өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо Ыһыаҕа ыытыллара былааҥҥа киирбитэ барыбытыгар чиэс- бочуот буолар, ону тэҥэ сүдү эппиэтинэс сүктэриллибитин өйдүүбүт. Бу улахан тэрээһини ыытарбытыгар былыр-былыргыттан кэлбит өбүгэлэрбит олоҥхолоро күүс-тирэх буолуохтара.
Кыраайы үөрэтээччи Д.Г. Жирков Орто Халыма оройуонун Сиэн Күөл нэһилиэгин «Совет суола» артыал холкуостааҕа, 23 саастаах Порфирий Николаевич Назаров тылыттан 1945 сыллаахха истибит олоҥхотун «Мас Батыйа бухатыыр» уонна «Эрбэхчин Бэргэн» олоҥхоһут Иван Оконешниковтан истэн, сурукка тиһэн, архыыпка туттарбыт. Дмитрий Жирков Саха АССР тылы, литэрэтиирэни, историяны чинчийэр билим үнүстүтүүн ыстааты таһынан кэрэспэдьиэнинэн үлэлиир сылларыгар дьарыктаммыт уонна «Уус-уран фольклору хайдах хомуйуохха сөбүй» диэн ыйытыыга толордо тутуһан суруйбут. Ол да буоллар бэйэтэ бэлиэтээһининэн, усулуобуйа суоҕуттан сорох миэстэлэригэр олоҥхоһуту ыллаппакка, тылыттан эрэ суруйбутун билинэр. Бу олоҥхолор Саха Сиринээҕи научнай киин архыыбыгар уурулла сыталлар.
Д.Г. Жирков бэйэтин дьиэтээҕи архыыбыгар хаалларбыт иккис экземплярдарын кини бу сиртэн барбытын кэннэ улуус архыыбыгар туттарбыт тиэкистэрин норуодунай тыйаатыр режиссера О.А. Винокурова улуус типографиятыгар 50 ахсаанынан «Халыма олоҥхолоро» диэн ааттаан 2008 сыллаахха бэчээттэппитэ. Бу кэмҥэ дойдубут олоҥхолоро кинигэ буолан тахса илигэ, онон бэрт сэдэх көстүү буолбута. Ольга Алексеевна кинигэтин култуура отдела өйөөн (сал. П.А. Еремеев), харчыга тиксэн, быраатыгар Юрий Алексеевич Винокуровка ойуулатан, икки олоҥхону кинигэҕэ киллэрэн, бэчээттэтэн үйэтиппитэ.
2016 сыллаахха «Саха боотурдара» сиэрийэҕэ олоҥхону үөрэтээччилэр бэрэпиэссэр В.В.Илларионов, Т.В. Илларионова таһаарбыт «Орто Халыма олоҥхолоро» кинигэҕэ улууспут олоҥхоһуттара, кинилэр угэстэрэ уонна олоҥхолоро сиһилии ырытыллан научнай кинигэ быһыытынан тахсыбыта үөрпүтэ. Бу кинигэҕэ түөрт олоҥхо тылларын быһаарыыларын кытта киирбиттэрэ.
Кинигэ 1000 ахсаанынан С.А. Новгородов аатынан «Бичик» национальнай кинигэ кыһатыгар бэчээттэммитэ. Улууспут бибилэтиэкэлэригэр туттарыллан, олоҥхолорбутун аахтыбыт.
Икки сыллааҕыта биһиги эрэдээксийэбитигэр бу кинигэни туппутунан Ольга Алексеевна кэлэ сылдьыбыта уонна улууспут 2029 сыллаахха Олоҥхо Ыһыаҕын тэрийэринэн сибээстээн, Илларионовтар кинигэлэрин ылбычча булбаккын, онон элбэтиэххэ, бэчээттиэххэ наада диэн этии киллэрбитэ. Бэйэтэ бу этиитин улуус дьаһалтатыгар тириэрдэн тыл-өс буолбута. Син төһө эрэ бириэмэнэн бу санаа ситимэ олоххо киирэн, улуус баһылыга Иван Лаптев өйөөн, бэчээттиирбитигэр эрэдээксийэҕэ сакаас кииртэ.
Бу күннэргэ «Халыма долгуннара» эрэдээксийэтин үлэһиттэрин күүһүнэн кинигэ күн сирин көрдө. «Орто Халыма олоҥхолоро» кинигэ саҥардыы тыыннанан таҕыста. Кинигэҕэ түөрт сурукка киирбит Халыма олоҥхолоро («Мас Батыйа Бухатыыр», «Эрбэх үүһэ биэстэ эргийбит Эрбэхчин Бэргэн», «Үс уоллаах Лабаҥхаччаан оҕонньор», «Күн- Мөҥүрүөн оҕонньор икки, Күн-Тэйгил эмээхсин икки») оҕолор уруһуйдарынан киэргэтилиннэ, Өлөөкө Күөл оскуолатын үөрэнээччитэ Нина Третьякова (салайааччы М.Ю. Третьякова) «Мас Батыйа бухатыыр» олоҥхону ойуулаан-дьүһүннээн хоһуйуута киирдэ. Кинигэ Дьокуускай куоракка «Офсет» кинигэ кыһатыгар халыҥ тастанан, улуус дьаһалтатын сакааһынан уонна үбүлээһининэн бэчээттэннэ. Кинигэ ааҕааччы бары араҥатыгар ананар.
Саҥа кинигэ Халымаҕа көтөр аалынан кэлэригэр Аартыкатааҕы култуура уонна ускуустуба үнүстүтүүтүн бөлөҕө күүс-көмө буолла, кинилэргэ истиҥник махтанабыт. Бөлөх улууска үлэлиир кэмнэригэр «төгүрүк остуолларга» эрэдээксийэ мустубут дьоҥҥо кинигэни көрдөрөн билиһиннэрдэ. Сорох кинигэни улуус баһылыгын солбуйааччыта К.Р. Слепцова үөрүүлээх быһыыга-майгыга олоҥхонон дьарыктанар тэрилтэлэргэ туттартаата.
Былыр биһиги дьоммутуттан, Саха Сирин олоҥхоһуттарыттан, аан бастакынан В.И. Иехельсон граммофоҥҥа суруйбут «Оҕо Тулаайах» олоҥхону Халымаҕа Родчево сэлиэнньэҕэ И.В. Петров толоруута, Федор Винокуров «Эр Соҕотох» олоҥхотун политсыылынай Ян Строжецкай фонографка устуута бу үйэҕэ бар дьон истиитигэр-билиитигэр тиийбиттэрэ уһулуччу суолталаах. Онон биһиги, халымалар, киэн туттарбыт, Олоҥхо Ыһыаҕын ыытарга турунарбыт мээнэҕэ буолбатах. Былыр былыргыттан өбүгэлэрбит саха фольклорун бары көрүҥүн баһылаабыттар, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн испит норуоппут сүдү баайа буолар. Бары өттүнэн сайдыылаах кэмҥэ олорон, бу баайбытын харыстаан, быдан дьыллар уорҕаларыгар ыспакка, сөптөөхтүк көрөн-истэн, харайан, сайыннарар соруктаахпытын өйдүөххэ.
Ааптар Светлана Третьякова