90-ус сыллар саҕаланыылара дойдуга уларыйыы-тэлэрийии кэмэ. Ол курдук 1990 сыллаахха Саха АССР суверенитета ылыллар, 1991 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр бастакы бэрэсидьиэнинэн Михаил Ефимович Николаев ааттаммыта.
Дьэ, мантан ыла, саха омук барахсан, төһө даҕаны ыар кэмҥэ олордор, сайдыы суолун тутуһан, норуоппут инники кэскиллэнэрин туһугар иннин диэки эрэллээхтик хорутар.
Олоҥхо саха омугун философията буоларын сыаналаан, Михаил Ефимович олоҥхону аан дойду таһымыгар тахсарын туруорсубута. Мантан сиэттэрэн 2005 сыллаахха ЮНЕСКО саха Олоҥхотун «Аан дойду норуоттарын тылынан уус-уран бастыҥ айымньыта» диэн билиммитэ. Онон 2005 сыллаахха Олоҥхо 10 сыла биллэриллэн, ону бэлэмнээн ыытар Национальнай кэмитиэт тэриллибитэ уонна Олоҥхо ыһыахтарын ыытар туһунан дьаһал тахсыбыта.
Саха сиригэр Олоҥхо ыһыаҕа аан бастаан 2006 сыллаахха, Вячеслав Анатольевич Штыров бэрэсидьиэнниир кэмигэр, ааттыын олоҥхо дойдута дэнэр Сунтаар улууһуттан саҕаламмыта. Өрөспүүбүлүкэ үһүс бэрэсидьиэнэ Егор Афанасьевич Борисов 2016 сылтан саҕалаан, Олоҥхо ыһыаҕын иккис уон сыллаах эргиирин биллэрбитэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ өрөспүүбүлүкэ 18 оройуоннарыгар Олоҥхо Ыһыаҕа дорҕоонноохтук дуорайда.
Бу сыл кулун тутар ый 22 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Сергеевич Николаев «О проведении национального праздника Ысыах Олонхо в 2026-2030 годы» диэн 163-РГ №-дээх дьаһалга илии баттаан сүҥкэн суолталаах хамсааһыннар саҕаланнылар. Бу дьаһалга олоҕуран 2026 сыллаахха Олоҥхо Ыһыаҕа Кэбээйи, 2027 сылга Ленскэй, 2028 сылга – Томпо улуустарыгар уонна 2029 сыллаахха Олоҥхо Ыһыаҕа – Орто Халыма улууһугар ыытыллаллара бигэргэннэ. Бу дьоһун дьаһал 2023 сыллаахха, Халымаҕа ХИФУ иһинэн үлэлиир төрүт тылы чинчийэр, үөрэтэр экспедиция дьаныардаах үлэтин түмүгэ буолар. ХИФУ иһинэн үлэлиир Олоҥхо институтун дириэктэрэ Руслан Николаевич Апросимов салайааччылаах экспедиция улуус бары нэһилиэктэрин кэрийэн Халыма дириҥ ис хоһоонноох, сурукка-бичиккэ тиһиллибэккэ хаалбыт үгүс матырыйаал баарын бэлиэтээбитэ. Итинтэн сиэттэрэн экспедиция салайааччыта уонна оччолорго улуус баһылыгын социальнай боппуруостарыгар солбуйааччы Александра Явловская, итиэннэ улуус дьаһалтатын муниципальнай тэриллиилэри кытары үлэлэһэр салаа салайааччыта Марина Винокурова буолан, Орто Халымаҕа Олоҥхо Ыһыаҕа ыытыллар кыахтаах диэн этии көтөхпүттэрэ.
Олоҥхо Ыһыаҕа Халымаҕа ыытылларыгар социологическай наука дуоктара, Аартыкатааҕы култуура уонна ускуустуба судаарыстыбаннай институтун профессора, Орто Халыма улууһун Бочуоттаах олохтооҕо Ульяна Алексеевна Винокурова оруола сүҥкэн. Кылгас кэм иһигэр Ульяна Алексеевна дойдутугар үс төгүл кэлэн киэҥ, хорутуулаах үлэлэри ыытан оройуон дьаһалтатын кытары ыкса сибээстээхтик үлэлиир. Олохтоох нэһилиэнньэ өйүн-санаатын уһугуннарыыга, саҥа саҕахтары арыйыыга күүстээхтик үлэлэһэр. Төрөөбүт дойдуга бэриниитин бэйэтин мындыр толкуйунан, билиитинэн, киэҥ далааһыннаах үлэтинэн, дириҥ көрүүтүнэн биир дойдулаахтарын сайдыы суолугар сирдиир.
Сэтинньи ый саҕаланыыта Олоҥхо Ыһыаҕа ыытылларыгар тирэхтээх улуус уопсастыбаннай түмсүүтэ төрүттэннэ. Бу түмсүү сүрүн сыала-соруга: Орто Халыма улууһун дьаһалтатын уонна нэһилиэнньэтин икки ардыгар 2029 сыллаахха биһиги улууспутугар Олоҥхо Ыһыаҕар бэлэмнэнии үлэлэргэ үс Халыма оройуонун нэһилиэнньэтин төрүт тылга, өбүгэ саҕаттан кэлбит норуот үгэстэрин көлүөнэлэргэ тиэрдиигэ, сайыннарыыга тус сыаллаах үлэни ыытыы буолар. Түмсүүнү салайсыахтара улууска уопсастыбаннай үлэни көҕүлээччи А.П.Явловская, үөрэҕирии эйгэтигэр өр сылларга үлэлээбит үөрэх бэтэрээнэ, «Халыма кэскилэ» бырайыагы түстэспит М.Н.Винокурова уонна улуустааҕы архыып сүрүн исписэлииһэ А.С.Бережнова. Маны таһынан улууска уонна өрөспүүбүлүкэҕэ саха төрүт култууратын, сиэрин-туомун тарҕатар, үөрэтэр уһуйааччылар, култуура үлэһиттэрэ киириэхтэрэ. Ыһыахха бэлэмнэнии үлэтэ тустаах былаан быһыытынан ыытыллыаҕа.
Бэлэмнэнии хаамыытыгар туох ыытыллар диир эбит буоллахха, Орто Халыма сиригэр-уотугар түөлбэлээн олорор хотугу норуоттар үгэстэрин, култуураларын, тылларын-өстөрүн, ырыаларын-тойуктарын, олоҥхотун, үҥкүүтүн-битиитин, оһуокайын дьон дьүүлүгэр таһаарар сыаллаах «Большая Медведица» бэстибээл сылын аайы ыытыллара былааннанар. Бу бэстибээл үс Халыма оройуонугар түөлбэлээн олорор хотугу норуоттары сомоҕолуур киэҥ далааһыннаах тэрээһин. Быйылгы бэстибээлгэ Үөһээ уонна Аллараа Халыма оройуонун уус-уран самодеятельноһын кыттыылаахтара уһун айан ыарахаттарын аахсыбакка «Большая Медведица-2025» бэстибээлгэ ситиһиилээхтик кыттан, тэрээһини олус диэн киэргэппиттэрин бэлиэтиэх тустаахпыт.
Улуус дьаһалтатын баһылыга И.В.Лаптев ыаллыы олорор Халыма оройуоннарын түмэн, хотугу норуоттар култуураларын киэҥник көрдөрөр, кинилэр уус-уран маастарыстыбаларын, ис кыахтарын дьон дьүүлүгэр таһаарар сыаллаах «Большая медведица» үс Халыма оройуонун бэстибээлин сылын аайы тиһигин быспакка ыытарга дьаһаллаата.
Маны таһынан муус устар ыйга Ульяна Алексеевна салайааччылаах Олоҥхо Ыһыаҕын тэриллиитигэр бэлэмнэнии олуктарын ырытыыга улахан сүбэ мунньах ыытыллыбытын бэлиэтиибит. Манна нэһилиэк баһылыктарыттан саҕалаан учууталлар, култуура үлэһиттэрэ кыттыыны ылбыттара. Мунньах бары кыттыылаахтара улуус социальнай-экономическай сайдыытын былаанын, култуурунай тэрээһиннэрин уо.д.а.боппуруостары ырытыспыттара. Нэһилиэк баһылыктара Олоҥхо Ыһыаҕа ыытылларыгар туох үлэ хайдах барыахтааҕын туһунан тус санааларын үллэстибиттэрэ, санаа атастаспыттара.
Мунньах түмүгүнэн элбэх туһааннаах этиилэр кииртэрэ. Онтон биирдэстэринэн Аартыкатааҕы култуура уонна ускуустуба судаарыстыбаннай института улуус дьаһалтатын кытары бииргэ үлэлииргэ сөбүлэҥ түһэрсэригэр этии киирбитэ. Ону тэҥэ үлэ хаамыытын торумнуур улуус сайдыытын көрдөрөр 5 сыллаах «дорожнай карта» оҥоһуллара наадатын бэлиэтээбиттэрэ.
Дьэ, онон, күндү Орто Халымабыт улууһун олохтоохторо! Туохтан да иҥнэн-толлон турбакка, бу сүдү суолталаах тэрээһини үрдүк таһымҥа ыытарга улуус хас биирдии нэһилиэгин олохтоохторо, кырдьаҕас Орто Халыма куораппыт дьоно-сэргэтэ, ону тэҥэ Дьокуускай куоракка олорор, үлэлиир биир дойдулаахтарбыт бары биир киһи курдук түмсүөҕүҥ. Санаа-санааҕа киирсэн туран, күргүөмнээхтик үлэлээн, 2029 сыллаахха Олоҥхо Ыһыаҕын Халымабыт сиригэр-уотугар чиэстээхтик ыытарга диэн ыҥырабыт. Олоҥхо Ыһыаҕын ыытыллыыта култуура эрэ эйгэтэ сайдарыгар буолбакка, улууска үөрэхтээһин тупсарыгар, араас тутуулар дьэндэйэллэригэр, суол-иис сайдарыгар, нэһилиэнньэ олоҕо-дьаһаҕа тупсарыгар биир улахан төһүү күүс буолуоҕа диэн бигэ эрэллээхпит.
Уопсастыбаннай түмсүү аатыттан
Анастасия Бережнова