Бэс ыйын 30 — от ыйын 1 күннэригэр Дьокуускай куоракка IV төгүлүн «Тыа сирэ — омук дьылҕата» уопсастыбаннай пуорум буолан ааста.
Маҥнайгы үс пуорум, Саха сирин уопсастыбаннаһын, сокуону оҥорор уонна ситэриилээх былааһын бэрэстэбиитэллэрэ бииргэ түмсэн тыа сирин олоҕун хайдах чөл тутан хаалар, сайыннарар туһунан ирэ-хоро кэпсэтиилэринэн, араас этиилэри киллэриилэринэн бэрт ситиһиилээхтик буолан ааспыттара.
Быйылгы пуорум үс хайысханы хапта:
1. Оҥорон таһаарыыны сайыннарыы. Сүөһү, сылгы иитиитин, сир оҥоһуутун субсидиялааһын механизмнарын дьүүллэһии; нэһилиэккэ эти-үүтү уо.д.а. переработкалааһыны сайыннарыы; оҥорон таһаарыы саҥа көрүҥнэрин киллэрии; нэһилиэккэ тыа хаһаайыстыбатын үлэтин тэрийии быраабын боппуруостара; кооперациялар араас көрүҥнэрин үлэтин арыйыы.
2. Нэһилиэк өйө-санаата. Нэһилиэк оҕото, ыччата төрөөбүт дойдутун историятынан киэн туттар, тыа сирин үлэтин сөбүлүүр майгытын иитии, сайыннарыы үлэтэ?! Нэһилиэк олохтоохторугар, исписэлиистэргэ, эдэр ыалларга толору хааччыллыылаах дьиэни тутууга ханнык экономическай, социальнай, хаһаайыстыбаннай механизмнар киириэхтэрин сөбүй? Оскуола, уһуйаан, балыыһа үлэтин хаачыстыбалаах оҥорон, кулууп үлэтин күүһүрдэн тыа олоҕун таһымын үрдэтии, ыал элбииригэр үлэ ыытыы, киин сирдэртэн тыа сиригэр көһүүнү элбээтиини ситиһии.
Нэһилиэк Сүбэтэ хайдах тэриллиэн уонна үлэлиэн сөбө ырытылынна.
3. Нэһилиэк тутула. 2025 сылга Ил Түмэн ылыныахтаах олохтоох бэйэни салайыныы туһунан сокуонугар этиилэри киллэрии. Улуус уонна нэһилиэк икки ардыгар боломуочуйалары тыырыыга этиилэри киллэрии.
Икки күннээх пуорумҥа элбэх киһи санаатын этиннэ. Бастакы күҥҥэ урукку бэрэсэдьиэммит Егор Афанасьевич Борисов кэлэн тыл этэн, дьону кытта кэпсэтэн барда. Маны таһынан Алтай сириттэн кэлэ сылдьар ыалдьыттардаах буоллубут. Кинилэр дойдуларыттан үс буолан кэлэн, Алтайга буола турар олохтоох бэйэни салайыныыга уларыйыыларын туһунан кэпсээтилэр. Ил Түмэн дьокутаата В.С. Поскачин нэһилиэккэ олохтоох бэйэни салайыныыны муҥутуурдук сайыннарыы уонна тыа хаһаайыстыбатыгар көрүллэр үбү быһаччы нэһилиэккэ тиэрдии наадатын туһунан эттэ. Барыбытын долгуппут уустук кэмҥэ Саха сирэ үөскээбит политическай түгэҥҥэ сөп түбэһиннэрэн, икки таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныыны талан, бары да өрө тыынныбыт.
Аны улуус, нэһилиэк баһылыктарын хайдах талабыт диэн мөккүөр тула үөскээтэ. Мөккүөр ис хоһооно-олохтоох бэйэни салайыныы туһунан саҥа 33 №-дээх Федеральнай сокуон 19-ус ыстатыйатын 2-ис чааһынан муниципальнай тэриллии баһылыгын талыы түөрт көрүҥэ олохтонно:
— Нэһилиэнньэ барыта кыттар быыбара;
— Улуус (нэһилиэк) дьокутааттара бэйэлэрин истэриттэн улуус (нэһилиэк) баһылыгын талыы;
— Ил Дархан ааттаабыт кандидатураларыттан улуус (нэһилиэк) дьокутааттара улуус(нэһилиэк) баһылыгын талаллар;
— Куонкурус хамыыһыйата тэриллэр, улуус (нэһилиэк) дьокутааттара бу хамыыһыйа сүүмэрдээбит дьонуттан улуус (нэһилиэк) баһылыгын талаллар.
Онон мөккүөр сүрүн төрдө маннык: улуус уонна нэһилиэк баһылыктарын таларбыт ордук дуу, үөһэттэн аныыллара ордук дуу?
Бу туһунан Саха Кэнгириэһин бэрэссэдээтэлэ Уйбаан Шамаев маннык быһааран эттэ: «Маннык үлүгэрдээх кэмҥэ Саха сиригэр олохтоох бэйэни салайыныы баһылыктарын сирэй талар оннугар анааһыны киллэрии үс омсолоох уонна кутталлаах суолу арыйыаҕа:
1. Бар дьону сирэй быыбарга кыттыыттан туоратан, уопсастыба, норуот, айар-тутар күүһүн туора анньан олох сайдыытын буомурдуу.
2. Ил Дархан «нэһилиэк баһылыгын улуус баһылыга киллэрбит кандидатураларыттан депутаттар талаллар» дииригэр 33 №-дээх федеральнай сокуоҥҥа баар ыстатыйа 2-ис чааһын 3-үс пуунун иэҕэн этэр. Ол ис хоһооно «нэһилиэк баһылыгын нэһилиэк дьокутааттара Ил Дархан киллэрбит кандидатураларыттан талаллар» диэн эбээт. Ол аата Дьокуускай мээрин, 34 улуус, Жатай уокуругун, 445 нэһилиэк баһылыктарын талыы уонна кинилэр үлэлэрин хаачыстыбатыгар эппиэтинэс бука барыта биир Ил Дархан моонньугар сүктэриллэр. Ил Дархан дуоһунаһа, нууччалыы эттэххэ, «расстрельнай» дуоһунас буолар.
3. Улуус уонна нэһилиэк баһылыктарын анааһыны сөбүлэстэхпитинэ өрөспүүбүлүкэ Ил Дарханын анааһын сокуонун үөһэттэн соҥнуулларыгар биир эрэ хардыы хаалар. Дьэ, оччоҕуна 1939-1943 сылларга Саха АССР обкуомун салайбыт Ион Степаненко курдук оҥоһуулаах атын дойдуттан кэлбит үрдүк ааттаахтар өрөспүүбүлүкэ муҥутуур үрдүкү дуоһунаһыгар ананан кэллэхтэринэ, судаарыстыбаннай тылбытын уонна статуспутун көмүскүүр туга да суох хааларбытын өйдүөххэ».
Пуорум түмүгэр көҥүл быыбар, ол аата нэһилиэнньэ кыттар быыбара наадатын ытыс дохсун тыаһынан өйөөтүбүт.
Ааптар: Изабелла Ноговицына, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ