2026 сыл Өрөспүүбүлүкэбитигэр тутуу салаата 90 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир. Арассыыйаҕа Тутааччы күнэ олохтоммута 70 сыла буолар. Бу бэлиэ түгэҥҥэ дойдубутугар үлэтинэн биллибит, чиэстэммит, улууспут Бочуоттаах олохтооҕун Май Саввич Третьяков туһунан ахтан-санаан ааһыаҕыҥ. Ханнык баҕарар алаас күөрэгэйдээҕин курдук, ханнык баҕарар нэһилиэк тумус туттар киһилээх буолар. Кини аатын киэн тутта ааттыыр, кини олоҕун, үлэтин, талаанын сөҕө махтайар, кинини холобур оҥостор.
Бастакы Хаҥалас биир оннук киһитэ – Май Саввич Третьяков. Кини Бастакы Хаҥалас нэһилиэгин Илимниир тоҕойугар 16 оҕолоох Третьяков Савва Николаевич дьиэ кэргэнигэр 1933 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ. Ол да иһин Май диэн ааттаммыт. 1940 сыллаахха Илимниир оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Сэрии ыар кыһалҕата кинини тумнубатаҕа, тоҥуу-хатыы, аччыктааһын, тиийиммэт–түгэммэт олох сабыдыала. Ол курдук, оскуолаттан 5 км. ыраах сиртэн сатыы сылдьан үөрэммитэ. Онон күн аайы биирдии көс сири тоҥумаары, сүүрүү быластаах хааман, сиэлэн эт-хаан өттүнэн тэтиэнэх, сытыы, бэйэтин кыанар киһи буола улааппыта. Илимниир оскуолатыгар алын кылаастарга, салгыы Орто Халымаҕа киирэн үөрэммитэ. Оскуоланы 1952 сыллаахха бүтэрэн, холкуос үлэһитэ буола сылдьан, дойдутугар ытык иэһин толоро икки сыл аармыйаҕа Красноярскайга сулууспалаабыта. Онно сыл аҥара бу куорат тутууларыгар үлэлээбитэ.
1954 сыллаахха эргиллэн кэлэн, Дьокуускай куоракка тутуу үлэтигэр болуотунньугунан «Бастакы нүөмэрдээх тутар-мантаастыыр управлениеҕа» үлэҕэ киирбитэ. Михаил Алексеев кэлим биригээдэтигэр тутааччы идэтигэр уһуйуллубута. Кэлин биригэдьиирэ Социалистическай Үлэ Дьоруойа буолбута. Май үлэтигэр бэриниилээҕэ, үлэни таптыыра, дьиссипилиинэлээҕэ бэлиэтэнэн, 1962 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус хоммуньуус баартыйатын кэккэтигэр чилиэнинэн ылыллыбыта.
Хас да сыл тутуу биригэдьииринэн үлэлиир. Кини салайар биригээдэтэ куорат тутуутун бастыҥ биригээдэтинэн буолар. Сотору ыччат комсомольскай биригээдэтэ тэриллэн, Май Саввич манна сүүрбэччэ сыл ситиһиилээхтик биригэдьиирдиир. Бу биригээдэ дьиэ тутар комбинаты (ДСК) туппута, тутуу матырыйаалын миэстэтигэр оҥорор буолбуттара, итинтэн сиэттэрэн куоракка киэҥ далааһыннаах саҥа көрүҥнээх таас дьиэлэр тутуулара дьэндэйбиттэрэ, 112 сиэрийэлээх саҥалыы бырайыактаах олорор дьиэлэри тутууну баһылаабыттара. Киин куоракка тэрилтэ эрэ дьиэлэрэ тааһынан тутуллар буоллахтарына, 60-с сыллартан саҕалаан олорор дьиэлэр тутуллар буолтара. Сэбиэскэй Сойууска ирбэт тоҥ буордаах сиргэ элбэх этээстээх олорор дьиэлэри тутуу — бастакы сөҕүмэр үлэ уопута этэ.
60-ча киһилээх биригээдэ икки сменанан үлэлиирэ. Сарсыарда 8 чаастан киэһэ 10 чааска диэри биригэдьиир үлэ миэстэтиттэн тэйбэккэ сылдьара. Сайыҥҥы былдьаһыктаах күннэргэ биригээдэ үс сменанан үлэлиирэ.
Май Саввич Дьокуускай куорат баараҕай тутууларын салайбыта. «Лена» киинэ тыйаатыра өр сылларга барыларыттан тупсаҕай көстүүлээх, сынньанарга табыгастаах, улахан култуура киинэ диэн ааты илдьэ сылдьыбыта.
Дьокуускай куорат геология института, «Центральнай» киинэ тыйаатыра, Юрий Гагарин аатынан типография, Хатастааҕы сибиинньэни иитэр комплекс, Дьокуускайдааҕы куурусса фабриката, университет саҥа куорпуһа, 202 микрооройуоҥҥа 112-с сиэрийэлээх бастакы олорор дьиэ, «Туймаада» стадион, «Азия оҕолоро» оонньууларга анаммыт успуорт тутуулара, «Чолбон» бассейн тутуллубуттара. Бу тутуулар Май Саввич сатабыллаах салалтатынан кини биригээдэтин күүстээх үлэтин түмүктэрэ буолбуттара.
Май Саввич 36 сыл устата биир тутуу тэрилтэтигэр биригэдьииринэн үлэлиир. Таһаарыылаах үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, «Үлэҕэ Албан Аат» уордьан бары 3 истиэпэннэринэн, «РСФСР үтүөлээх тутааччыта» бочуоттаах аат иҥэриллибитэ, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» уордьанынан, «Ытык сүбэ» бэлиэнэн, элбэх мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Дьокуускай куорат, Орто Халыма улууһун бочуоттаах олохтооҕо. ССКП ХХVI сийиэһин дэлэгээтинэн талыллар үрдүк чиэстэммитэ. 70-нун туолан да баран, үлэтиттэн туора туран хаалбакка, кырыйдым-буорайдым диэбэккэ, настаабынньыктаан сүбэтинэн-аматынан, баай уопутунан үллэстэн үлэлээбитэ. Үөрэппит дьоно киэҥник биллэр тутуу биригээдэлэрин салайааччылара. Халыматтан төрүттээх барыта уонтан тахса киһи кини салалтатынан тутуу үлэтин баһылаан биллэр тутааччылар, тутуу инженердэрэ буола үүммүттэрэ. Онон, Май Саввич тутууга уопсайа 58 сыл эҥкилэ суох үлэлээбитэ.
Үс оҕо амарах аҕата, элбэх сиэн, хос сиэн эйэҕэс эһэтэ, Илимнииртэн кынат анньынан, хара үлэнэн албан аатырбыт, үлэнэн дьолун булбут аҕа көлүөнэ киһитэ – Май Саввич Третьяков олорон ааспыт олоҕо кэлэр кэнчээри ыччакка үтүө холобур буолуох тустаах.
Ааптар: Изабелла Ноговицына