Байанай, Олоҥхо, Хомус — саха норуотун култууратын чэчирии турар күннэрин чэрчитинэн, мин улууска култуураны өрө тутар, сайыннарар, кэскиллиир, биир бастыҥ фольклориһынан билинэр киһибин айар-тутар айымньылаах үлэтин туһунан кэпсэппиппитин бэчээттиибит.
Бүгүҥҥү ыалдьытым «СӨ үтүөлээх фольклориһа-2018», «Лидер образования-2020», «Воспитатель-Хранитель культуры» бэлиэ ааттары сүгэр, эбии үөрэхтээһин педагога, күндү ийэ, эйэҕэс эбэ — Александра Ивановна Оконешникова.
Туох барыта кэмнээх кэрдиистээх
Мин кыра эрдэхпиттэн ырыаҕа-тойукка, саха төрүт култууратыгар, айылҕаҕа чугас буола уһуйуллан, Гаврил Колесов пластинкатын истэн улааппытым. Ол эрэн, дьоҕурдаах эбиппин, кэлин арыллан сыаналыы үөрэнним, бэйэбэр итэҕэйдим. Маны этэн эрдэхтэрэ «Туох барыта кэмнээх кэрдиистээх» диэн. Ол курдук мин айылҕаттан бэриллэн кэлбит талааммын аан маҥнай 2006 сыллаахха, Сунтаар улууһугар ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар кытта сылдьан өйдөөбүтүм. Онно ыллаан-туойан, оһуохайдаан, иитиэхтии сылдьар санаабын таһааран, олох атыннык арыллан ситиһиилээхтик кыттан кэлбитим. Олоҥхо курдук сирдээх-уоттаах, Туйаарыма куо курдук кыргыттардаах дойдуга «Омуннаах олоҥхо» дэнэрин, туох да омуна суох эбит диэн бэркэ сэҥээрэн астынан сылдьыбытым.
2009 сыллаахха Уус Алдаҥҥа хомус куонкуруһугар кыттан, Спиридон Спиридонович Шишигин анал бирииһигэр ааттанан, хомуһум хомуһуннааҕын өйдөөбүтүм. 2002 сыллаахха Өймөкөөҥҥө ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар оһуохайга инники күөҥҥэ ааттанан, оһуохайы иҥэриммиппин итэҕэйбитим.
Бастакы бырайыактаан тиктэрбит таҥаспар үрүҥ уонна оруоһабай өҥү туһаммытым. Бу миигин хотуттан сыл-дьарбын уонна биһиэхэ сэдэх көтөр, Саһарҕа хоптото баарын бэлиэтиир. Үлэбэр, айымньыбар олохтоох ааптардар хоһооннорун, ырыаларын туһанабын. Үгүс ааттаах-суоллаах дьону, баһылыгы, үрдүк сололоох, мааны ыалдьыттары алгыһынан көрүстүм. Алгыспын ылыналларыттан үөрэбин, дьон махтала, итэҕэлэ күүспэр күүс, сэниэбэр сэниэ эбэр. Киһи майгыта-сигилитэ, олорор дьиэтиттэн, тиэргэниттэн саҕаланар- дииллэринии, мин дьиэм тэлгэһэтин сахалыы тыыннаан, Олоҥхо уобарастарынан оҥорторбутум, ыал- дьыты көрсөр түһүлгэлээхпин. Эйгэбин уус дьон уонна кэргэним Егор Алексеевич Антипин оҥорбуттара. Оҕолорум ситэрэн-хоторон биэрбиттэрэ. Кыыһым оҥорбут куукулаларын үлэбэр сөбүлээн туһанабын.
Фольклор оруола оҕо иитиитигэр
Ол курдук тойукпун, оһуохайбын, олоҥхобун, хомуспун, алгыспын баһылаан, эппэр-хааммар иҥэринэн, быйыл оскуола иннинээҕи саастаах оҕолору кытта үлэлээбитим 38 сыл буолла. «Чуораанчык» фольклорнай ансаамбылым төрүттэммитэ 35 сыла буолла. Ол курдук айар-тутар үлэм 1990 сыллаахха «Снежинка» оҕо уһуйааныгар саҕаламмыта. Онтон 1992 сыллаахха үөрэхтээһин бырагырааматын кэнсиэпсийэтинэн «Разговорный якутский язык» чааһа көрүллэн, сэбиэдиссэйим Надежда Павловна Ручко көҕүлээһининэн, эбии үөрэхтээһин дьарыгын салайбытым. 15 сыл нууччалыы тыллаах «Сказка» оҕо сайдар киинигэр үлэлээбитим. 2016 сыллаахха, үөрүйэҕим тиһиллибит «Фольклор оруола оҕо иитиитигэр» босуобуйа-кинигэм «Халыма долгуннара» эрэдээксийэҕэ бэчээттэнэн тахсан, оҕо уһуйааннарыгар тарҕаммыта.
2023 сыллаахха, оҕолорбор көмөҕө диэн, Дьокуускайга олорбут кэммэр, кылгас бириэмэҕэ «Радуга» уһуйааҥҥа үлэлии сылдьыбытым. Манна «Төрөөбүт төрүт тыл» эбии үөрэхтээһин куруһуогун ыыппытым. Онно саха оҕолорун кытта үлэлээн, дуоһуйа арыллан «Саха буолан сандаарыах» өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхоттон быһа тардыыны толорон Гран при үрдүк аатын ылбыппыт. Онтон да атын куонкурустарга бырайыактарга ситиһиилээхтик кыттыбыппыт. Билигин «Колокольчик» уһуйааҥҥа үлэлии сылдьабын. Ийэҕэ аналлаах дэкээдэ чэрчитинэн нуучча тыллаах иитиллээчилэрбинэн, П.А.Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхоттон быһа тардыыны төрөппүттэр иннилэригэр толордубут.
Олоҥхо тыла ыарахан дииллэр. Ол эрэн ис дууһаҕыттан ылынар буоллаххына, бэйэтинэн саас сааһынан сааһыланан киирэр. Оҕолор эмиэ ис хоһоонун өйдөөн холкутук ылыннылар дии саныыбын. Үлэм бырагырааматыгар доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго анаа «Хомусотерапия» ньыматын киллэрэргэ үлэлэһэ сылдьабын.
Быйыл «Большая медведица» үс Халыманы сомоҕолуур бэстибээлгэ, ааптарыскай «Ярмонга» олоҥхобунан, Орто Халыма куората тэриллибитин туһунан айбыт олоҥхобунан холонон көрдүм. Бу айымньыбын кэҥэтэр, салҕыыр баҕа санаалаахпын. Сэттэ ааптарыскай ырыалаахпын. Айымньыларым кылыһаҕынан доҕуһуолланан тахсаллар, ол эбэтэр дэгэрэҥ ырыаларынан буолаллар. Үөрэппит оҕолорум Василена Шарина, Мария Еремеева, Варвара Винокурова өрүү сибээстэһэ сылдьаллар. Василена «Дьөһөгөй ырыата» ырыабынан Турцияҕа баран улахан бэстибээлгэ кыттан кэлбитэ. Бастакы ырыаларым фонограммаларын Гаврил Лабашов оҥорон, айымньылаах үлэбин саҕалыырбар сүдү тирэх буолбута. Киниэхэ олус улахан махталлаахпын.
Олоҥхо ыһыаҕа тэриллиитигэр тус санаам
2006 сыллаахха Сунтаарга, Владимир Алексеевич Кондаков Итэҕэл Аар Айыы үөрэҕин ааһан, 2007 сыллаахха, норуот билэринэн, билиҥҥи эргэ былаһааккаҕа ыһыах ыыппытым. Онно оһуокайдыы, тойуктуу турдахпына кубалар, хаастар айхаллаан ааспыттара. Онон ити тэлгэһэҕэ айыылар чугастар дии саныыбын. Олоҥхо Ыһыаҕын тэрийэр буоллахпытына, өрүс үрдүгэр олорор дьон буоларбыт быһыытынан, Халыма эбэбит биэрэгэр, күн сардаҥата маҥнай түһэр сиригэр тэриллиэхтээх дии саныыбын. Дьон уҥуоҕа баар сиригэр «Аньыы буолуо!» диирбит сөп, чахчы кырдьаҕас куораппытыгар үйэ анараа өттүгэр хараллыбыт дьон элбэх буоллаҕа. Ол эрээри, айылҕа бэйэтэ ыраастанар, бириэмэ ааһар, дьон хараллыбыт миэстэтин алгыһынан көрдөһөн-ааттаһан ыраастаатахха көҥүллэнэрэ буолуо дии саныыбын. Урут ити былаһааккаҕа 12 сэргэни туруораары гыммыппытын, атын территорияҕа көһөбүт диэн, сатамматаҕа. Билэрбит курдук, ол сиргэ тэриллиини айылҕа сөбүлээбэтэҕэ, халаан уута урусхаллаабыта. Бу «эргэ» былаһаакка тэлгэһэтигэр күн тахсыыта көстөр. Күн бастакы сардаҥата күүстээх, эмтээх дэнэр. Сардаҥа киһи тарбаҕын төбөтүнэн киирэн күүс-уох биэрэр-диэн итэҕэл баар. Эбэбит биэрэгэ сүдү эниэргийэлээх, өрүс нөҥүө көстөр таастарбыт ураты тыын биэрэллэр. Бу түөлбэҕэ, сааһын хонуутун ото-маһа бастакынан көҕөрөр, чыычааҕа бастакынан ыллыыр сиринэн буолар.
Бу барыта улуус дьаһалтатын быһаарыытыгар, муударай дьаһалыгар сытар. Үлэ бастакы хардыыта, салайааччылартан, кинилэр итэҕэллэриттэн тутулуктаах.
Мин Сунтаар, Уус Алдан, Ньурба, Өймөкөөн Олоҥхолорун ыһыахтарыгар сылдьан, олохтоохтор эдэрдиин-эмэнниин култуураларын олуһун өрө туталларын бэлиэтии көрөрүм. Бары Арчы дьиэлээхтэр, айылҕаларын олус ыраастык туталлар, харыстыыллар.
Тыл, алгыс күүһэ ыраастыыр, эмтиир
Киһи муудараһа ханнык баҕарар сааһыгар кэлэр эбит. Киһи сылын аайы алгыска сылдьан өйүн-санаатын сааһылаан, ыччатыгар, бар дьонугар өркөн өйдөөх сүбэһит буолуохтаах. Улаханнык ыарытыйан баран, олохпор сыыһаны дуу, алгыһы сыыһа түһэрбиппин дуу?.. диэн улахан санааҕа ылларбытым. Онтон алгыһым күүһүнэн доруобуйам чөлүгэр түспүтүгэр, «кэлэн ааһыахтаах» ыарыы эбит диэн өйдөөтүм, төттөрүтүн, ханнык да ыарыыны, куһаҕан дьайыыны тыл, алгыс күүһэ ыраастыыр, эмтиир эбит диэн өссө төгүл итэҕэйдим.
Бу курдук Александра Ивановна саас-сааһынан сааһылаан айымньылаах олоҕун суолуттан быһа тардан билиһиннэрдэ. Айылҕаттан талааннаах, саһарҕа хоптотун курдук сырдык санаалаах, өрүү мичээр аргыстаах Орто Халыма биир киэн туттар, холобур оҥостор Далбар Хотунугар доруобуйаны, үлэтигэр үрдүк ситиһиилэри, тус олоҕор дьолу-соргуну баҕарабыт.
Ааптар Саргылана Кокорина