Икки улуу Эбэлэр орто сүнньүлэригэр элбэх үйэлэргэ үөскээн-тэнийэн олорон ааспыт өбүгэлэрбит икки харыларын күүһүнэн сир оҥостон, тохтоон олохсуйбут мааны түөлбэлэригэр 3,5 ый устата ахтылҕаммытын таһааран ыалдьыттаатыбыт.
Маҥнайгы үктэммит күммүтүттэн Аҕа дойду сэриитэ түмүктэммитэ 80 сыллаах үбүлүөйүн көрсөргө бэлэмнэнии балысханнык бара турара. Куораппытыгар Кыайыы болуоссатын силигэ ситэриллэригэр биһиги хомсомуол эрдэхпитинэ аҕалыллыбыт тааҥка көстүүлээх миэстэтин булларыллан, тупсарыллар үлэтин толорорго сорудахтаммыт дьоннуун кэпсэтэн, хаартыскаҕа түһэн, сүбэ-ама биэрэн саҕалаабыппыт.
Онон сүрүн үлэни үлэлиирбит таһынан, иккиэн кыраайы үөрэтиигэ 20-чэ кинигэни бэчээттэппит дьарыкпыт киэҥ эйгэни хабарыгар, бары көлүөнэ дьоммут ону биһирээн, үйэтитэргэ кыттар санаалара түмсэригэр баҕа санаабытын ситэрэн, улууспут киинигэр, Иккис Мээтис, Иккис Хаҥалас нэһилиэктэригэр биирдии ый курдук сылдьыбыт кэммитигэр бөлөхтөр тэриллэн, салайар-сүрүннүүр Сүбэлэр талылыннылар.
Баай пуондалаах улуус түмэлэ тэриллиитигэр бары сыратын биэрэн дьарыктаммыт Д.Г. Жирков, оччотооҕуга бэйэтин үбүнэн, элбэх сиргэ сылдьан, араас дьоннуун ситими олохтоон, дьаныардаах үлэтинэн кыһаллан, үсүһүн тилиннэрбит өлбөөдүйбэт үтүөлээх. Кини көҕүлээбит, үөрэппит-такайбыт эдэр биир санаалааҕа Николай Бандеров онтон кынаттанан бу үлэни салҕаабыта, биһиэхэ үгүстэргэ холобур буолбута.
Биһиги бу сырыыбытынан олус астынан туран, тохтоон олорбут аймах-билэ дьоммутугар барҕа махталбытын тириэрдэбит. 80-тан тахсыбыт саастаах дьону сылаас дьиэлэригэр көрөн-истэн, биһиги дойдубут биир сүрүн үгэһин – хоноһону хорҕотор кэпсээҥҥэ киирбитин, сурукка тиһиллибитин бигэргэттилэр.
Улууспут хаһыата утумнаахтык, саҥа технологияны туһанан тахсарын ситиһэн үлэлиир кэлэктиипкэ, уһун сылга үлэлээн ааспыт тэрилтэлэрбит: кииннэммит бибилэтиэкэ, сибээс, почта үлэһиттэригэр санааларгыт сатанныннар, толкуйдаабыккыт туоллуннар улууспут дьонун түмэргэ, сомоҕолуурга, үлэни өрө тутан, айылҕабытын харыстыырга, дьоно-киһитэ чөл буолалларыгар төһүү күүс буоларгытыгар эрэнэбит.
Билиҥҥи олоххо ураты суолталаах урбаанньыттар уустук суолу-ииһи тобулан, улууспут олоҕо тупсарыгар дьаныаргыт ахсаабакка сайдан, дойдубут чэлгийдин-чэчирээтин, Аартыка улуустарыгар холобур буоллун.
Бу барыта улууспут, нэһилиэктэрбит баһылыктара, дьокутааттара айылҕабыт, сирбит уратытын, сөптөөх үлэ салаата сайдарыгар чинчийии-үөрэтии үлэлэр түмүктэригэр олоҕуран ситиһиллэрин чопчулаан, ыйаахтары ылынан, дьоммутун көҕүлүүргүт сүрүн суолталаныа.
Биһиги сэрии суостаах кэмигэр төрөөбүттэр эйэҕэс эбэлэрбит, эчээлэрбит, сорохторго амарах аймахтар көрүүлэринэн тыыннаах хаалбыппыт, аны бүтэр уһуга көстүбэт эдэрдэри эрдэ дьылҕалыыр, дьоннорун уйулҕаларын уларытар Украинаны кытта уоттаах быһаарсыы эмиэ сэрии сэбиттэн Айылҕалыын айманар кэминэн кырдьар сааспыт кыһалҕаламмыта хомолтолоох.
Онто суох аҕыйах ыччаттарбыт, үлэни, эйэни, кэрэ олоҕу ыраланан суолгутун тобулунуҥ!
Биһиги аймахтар үс бииргэ төрөөбүт эбэлэрбит кэрэ сэбэрэлэрэ хаартыскаҕа үйэтиллибиттэриттэн дуоһуйабыт. Бу кэмҥэ куоракка баар сиэннэрэ, хос сиэннэрэ көрсөрбүтүн биир санааҕа киирэн, элбэҕи кэпсэтэн, билэн, инники да өттүгэр ситим салҕанарыгар тэрийбиппит истиҥник ааспытыттан астынабыт!
Айаммыт-сырыыбыт санаа хоту салаллыбытыгар кыттыылаахтарга барыгытыгар сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэбит! Олох уустуктара охсубатын, кэскилгит кэрэ буоллун!
И.Н. Сухомясов, Орто Халыма улууһун, Иккис Хаҥалас нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Е.Г. Белоногова, ССРС култууратын туйгуна, үлэ бэтэрээннэрэ, Өрөспүүбүлүкэ кыраайы үөрэтээччилэрин түмсүүтүн чилиэннэрэ
Иннокентий Николаевичка уонна Екатерина Григорьевнаҕа кыраайы үөрэтэр сыралаах үлэлэригэр дьон махталын биллэрэр, онтон аҕыйах холобуру таһаарабыт:
Айар аартыккыт
арылла турдун
Халымаҕыт сирэ, уота.
Көрүстэҕэ ахтыбыттыы
Аймах,билэ дьоҥҥутун,
Сээркээн сэһэн кэпсээннээх,
Алгыс тылынан,
Айхаллаан киирдигит,
Бар дьон сэҥээрдэҕэ,
Уруккуну ахтыһаннар,
Кэлэр, үүнэр да кэмҥэ,
Ахтыллыаҕа турдаҕа,
Хайа да түгэҥҥэ,
Дүөнсэ эбэ кэпсэниэҕэ,
Барҕа махтал буолуохтун,
Баай, аптаах тылгытыгар,
Сыппаабатын бөрүөҕүт,
Айар аартыктар
Арылла турдуннар!!
Боппосова Варвара Алексеевна
Төрөөбүт дойдугутугар кэлэн астына дуоһуйа сынньанан, дьон сэргэ духовнай култуурунай өттүнэн сайдарыгар элбэх үлэни ыыттыгыт, кэскиллээҕи кэпсээн үтүөнү түстээтигит.
Эһиэхэ махтал истиҥ тылларын тиэрдэбит. Биһиэхэ, саастаах уонна сааһыран эрэр дьоҥҥо, бэйэҕит түбүккүтүнэн олус бэрт холобуру көрдөрдүгүт. Дьоллоохтук уонна уһуннук олоруҥ диэн Алгыспын аныыбын.
Ааптар: Акулина Колесова