Бэтэринээрдэр тыа хаһаайыстыбатын төһүү үлэһиттэрэ, күнүстэри-түүннэри сылгы, ынах сүөһү этэҥҥэ туралларын көрөллөр-истэллэр, эмтииллэр, эти-үүтү дэлэтиигэ быһаччы үлэлииллэр. Биһиги бүгүн Бас-такы Мээтис нэһилиэгэр олорор бэтэринээр Екатерина Николаевна Максимова туһунан «Халыма долгуннара» хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ Аксинья Иннокентьевна Оконешникова кэпсэтиитин кытта билиһиннэриэхпит.
Екатерина Николаевна Максимова 1948 сыллаахха тохсунньу 28 күнүгэр Сылгы Ыытар сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
Орто Халыма орто оскуолатын 1964 сыллаахха бүтэрэн баран, үс сылга «СССР 50 сыла» аатынан сопхуоска тыа хаһаайыстыбатыгар араас үлэни толорбута.
1969-1972сс. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Үөрэнэр сылларыгар техникумҥа группаларын салайааччытынан М.Е. Николаев кэргэнэ Вера Ильинична Николаева бэркэ салайан, үөрэтэн, устудьуоннарын бэйэтин оҕолорун курдук көрөн сылдьыбытын өйдөөн бэркэ диэн махтанна.
Ол курдук үөрэнэн бэтэринээр-биэлсэр идэтин ылан,Үөһээ Бүлүү тыатын хаһаайыстыбатын салаатыгар ананан олоҕун аргыһа-кэргэнэ Иннокентий Дмитриевич Максимовтыын үлэлээбиттэрэ. 1974 сыллаахха кэргэнэ Иннокентий сэбиэскэй аармыйа кэккэтиттэн кэлбитигэр төрөөбүт түөлбэтигэр, Сылгы-Ыытар сэлиэнньэтигэр, олохсуйа, үлэлии кэлбиттэрэ, үөрэммит идэлэринэн үлэлэрин саҕалаабыттара.
Екатерина Николаевна абаҕата Василий Николаевич Лаптев 1950 сыллардаахха бу ыарахан идэни талан, баһылаан ыраах учаастактарга сатыы хаамара. Табаларга «атахсыт ыарыыта» туран хотоннору кытта эминэн ыстараллара, табаларга быһыы оҥороллоро. Табалары охторон, туйахтарын ыраастыыллара уонна эмтииллэрэ.
Ол саҕана 360-тан тахса ыанар ынах баара, 3-4 сайылыкка арахсан олороллоро уонна үлэлииллэрэ.
Екатерина Николаевна абаҕатын идэтин талан, үөрэҕи бүтэрэн, үлэлиир кэмигэр тыа хаһаайыстыбата сайдан, тупсан турар кэмэ этэ. Тыһыынчаттан тахса ынах cүөһүнү эмтииллэрэ, быһыы оҥороллоро. Ыраах сытар учаастактарга атынан, сороҕор сатыы баран сүөһүну эмтээн, үтүөрдэн кэлэллэрэ.
Ол кэмҥэ кинини кытта И.Д. Максимов, Е.А. Ефимова, А.И. Акимов, А.В. Ксенофонтов, П.П. Постников, В.И. Тарасов уо.д.а. үлэлээбиттэрэ.
«Ааспыты ахтан аһарар буоллахха араас быһылааннар син буолбуттара. Ол кэмҥэ ыал барыта чааһынай сүөһүлээҕэ, утуйары-олорору да аахсыбакка эдэр дьон буолан, үлэ үөһүгэр сырыттахпыт. Оччотооҕу кэмҥэ түүлээхситтэр бары көлүнэр ыттаах буолааччылар. Онно быһыыны эбэһээт курдук оҥортороллоро. Сыстыганнаах хох ыарыыта турбута, онно ылдьыбатыннар диэн эрдэттэн быһыы биэрэр этибит» — диэн кэпсиир Екатерина Николаевна.
Ол кэмҥэ ити ыарыыны үчүгэйдик эмтээн, атын сүөһүлэр суккуллубатахтара, түргэнник ааспыта. Биирдэ оннук айаҥҥа бөртөлүөтүнэн көтөн иһэн , саахал тахсыбытыттан Лобуя диэки түспүппүт, хата бачча олоруохпар барыта этэҥҥэ ааспыта диэн кэпсээнин салҕыыр.
Екатерина Николаевна биһиги ыанньыксыттарбытын, биригэдьиирдэрбитин, дьаһалтаны, олохтоох нэһилиэнньэ дьонун кытта биир иллээх дьиэ-кэргэн курдук эйэлээхтик олорон, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэн, өйдөһөн үлэлээбиттэринэн киэн туттан туран сэһэргиир.
Тыа сиригэр бэтэринээр үлэтэ ыараханын биллэр да, Екатерина Николаевна онтон толлубакка, маҥан халаата хаһан да киртийбитэ биллибэккэ, ынах төрөөрү күчүмэҕэйдэнэригэр, торбуйах үөһүрэригэр, сүөһү ханнык да ыарыыга ыллардар ыҥырыыны иһиттэр эрэ, оҕону-урууну, күнү-дьылы аахсыбакка, сүүрэн кэлэр буолара. Кини бу талбыт идэтигэр бэриниилээхтик, оҕо сааһыттан биэнсийэҕэ тахсыар диэри, сахалыы сайаҕас, чиэһинэй, ханнык да ыарахаттартан чаҕыйбат, ыктарыылаах да кэмнэргэ ыгылыйбат, бэрт холку майгылаах, үтүө суобастаах, тулалыыр дьонугар өрүү болҕомтолоох, үтүөкэн сыһыаннаах үлэлээн кэлбитэ хайҕабыллаах.
«Уруккуну уонна аныгыны санаан-ахтан кэлэр буоллахха, билиҥҥи кэмҥэ тыа сиригэр, киһи куораты этэ да барбат, ынах сүөһү аҕыйаабыта киһи санаатын мунчаардар. Урукку кэмҥэ үчүгэй таһаарыылаах үлэрэринэн биллэр сайылыктарбыт сабыллан, ичитэхсийэн тураллара биһигини хомотор. Кэнники кэмҥэ мэччирэҥ сирдэрэ ууга барар буолан тыа олохтоохторугар уустугу үөскэтэр. Билигин оттуур сирдэрбитин өртөөбөт буолан, ходуһаларбыт оттуурга табыгастара суоҕа эмиэ улахан мэһэй буолар» — диэн санаатын үллэһиннэ.
Бэтэринэриийэ салаатыгар сыл ахсын саҥа сокуоннар ылыллаллар, дьаһаллар тахсаллар, араас бырагырааммалар үлэҕэ киирэллэр, саҥа сүүрээн олоххо түргэнник киирэрэ киһини эрэ сөхтөрөр. Онон тыа сирэ сотору кэминэн урукку курдук чэчириэ, ынах-сүөһү ахсаана элбиэ диэн туран кэпсэтиибитин түмүктээтибит.
Күндү улууспутугар олорор, үлэлиир, талан ылбыт идэҕитигэр бэриниилээхтик, тыа сирин хаһаайыстыбата сайдарын туһугар үлэлии-хамсыы сылдьар дьоммутугар, бэтэрээн үлэһиттэрбитигэр, улуустааҕы «Халыма долгуннара» хаһыат эрэдээксийэтин аатыттан эһигини үтүөкэннээх бырааһынньыккытынан ис сүрэхпититтэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит. Толкуйдаабыккыт тобула, санаабыккыт саргылыы сырыттын диэн туран алгыс бастыҥын аныыбыт! Ыарыы ыалласпатын, дьаҥ дьаһах халты хаамтын, хороҕор муостааххыт үксээтин, сайылыктаргыт тубустуннар, дьоһуннаах олоххут ыччаккытыгар салҕаннын! Чөл олохтоох, доруобай буолуҥ!
Ааптар: Мария Винокурова (Жиркова)