Улууспутутугар бу күннэргэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин тутууга миниистирэ, биһиги улууспут куратора Виктор Романов кэлэ сырытта.
Биһиги кинини көрсөн, аҕыйах ыйытыыга эппиэттииригэр көрдөстүбүт.
—Виктор Дмитриевич, биһиги улууспутугар ханнык тутуулар бара туралларый, хаһан үлэҕэ киирэллэрий?
-Өрөспүүбүлүкэ бырагырааматынан саҥа авиалесоохрана тэрилтэтигэр ыскылаат, үлэлиир сир, гараж тутулла сылдьаллар. Быйыл тутуута түмүктэнэн, үлэҕэ киириэхтээх. Сакаасчыт – Саха Өрөспүүбүлүкэтин экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар министиэристибэтэ. Тутааччы маннааҕы тутуу хампаанньата «КЕН уонна Компаньон». Ааспыкка көрө сылдьарбытыгар сыл бүтүөр диэри эбийиэк үлэҕэ киириэ диэн салайааччы Е.Н. Константинов эрэннэрбитэ: «Улахан проблемалар суохтар, барыта быһаарыллар боппуруостар», — диэн. Маны кэккэ, Орто Халыма куоракка дьарыктаах буолуу киинин дьиэтэ тутулла турар. Бу «Каадырдар» диэн национальнай бырайыак чэрчитинэн тутуллар. Сакаасчыт — Саха Өрөспүүбүлүкэтин нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутугар судаарыстыбаннай кэмитиэтэ. Саха сирин үрдүнэн биэс маннык эбийиэк тутулла турар (Аммаҕа, Майаҕа, Бороҕоҥҥо, Ытык Күөлгэ, Орто Халымаҕа), хоту бу эһиэхэ эрэ. Матырыйаалын таһыыга уустуктар баалларын үрдүнэн эбийиэк тутулларыгар дьарыктаах буолуу кэмитиэтин кытта күүспүтүн холбоон, тутуу конструкциятын оҥорор тэрилтэни кытта үлэлэһэн, хонтуруоллаан, туттуллар мал барыта миэстэтигэр кэлэн, үлэ саҕаламмыта. Сыл бүтүөр диэри үлэҕэ киириэхтээх. Оччоҕуна улууска дьон үлэлээх, дьарыктаах буолалларыгар, саҥа идэҕэ үөрэнэллэригэр, баһылыылларыгар төһүү күүс буолуоҕа.
—Кэлиҥҥи сылларга куораппытыгар хаарбах дьиэттэн көһөрүү федеральнай бырагырааманан элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр тутулуннулар. Олохтоохтор саҥа кыбартыыларга киирэн олохторо тубуста. Бу бырагыраама үлэтэ салҕаныа дуо?
-Бу сылларга Орто Халымаҕа олорор дьиэлэри тутуу —биир сүрүн сыалбыт-сорукпут, үлэбит буолта. Уһук хоту элбэх этээстээх таас дьиэлэри дьэндэтии уустуктардааҕа биллэр. Атын хоту улуустарга тутуу барар, ол да буоллар маннык элбэх кыбартыыралардаах тутуулар эһиги улуускутугар ыытыллаллар. Быйыл икки дьиэ тутуута саҕаланыахтаах, биирэ 15 кыбартыыралаах, иккиһэ 17 кыбартыыралаах. Бу күннэргэ Петранкиннар уулуссаларын 15 нүөмэрдээх дьиэ тутулларыгар бастакы сыбаайатын үөрүүлээх быһыыга-майгыга түһэрдибит. Онон дьиэ тутуута саҕаланна. Бу икки дьиэ тутулуннаҕына 2017 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматыгар киирбит ыаллар бары саҥа дьиэлэниэхтэрэ. Бу былааммытын олоххо киллэрэрбитигэр кэккэ ыарахаттары көрсүбүппүт. Билиҥҥи үп кырыымчык бириэмэтигэр өрөспүүбүлүкэҕэ 116 тыһыынча кыбадраатнай миэтир үбүлээһинэ суох хаалан хаалбыта, онуоха федеральнай сокуоҥҥа уларытыы киллэриэхтээх этибит. Былырыын күүскэ үлэлээммит балаҕан ыйын 27 күнүгэр Ил Түмэн көрүүтүгэр бырайыагы киллэрбиппит, онтон Арассыыйа тутууга министиэристибэтин кытта үлэлэһэн, Судаарыстыбаннай Дуума сис кэмитиэттэринэн сөбүлэһиннэрэн, манна дьокутааппыт Галина Иннокентьевна Данчикова бэркэ көмөлөспүтэ, пленарнай мунньахха ахсынньы 10 күнүгэр ылыллыбыта, онтон Бэрэсидьиэн ахсынньы 28 күнүгэр илии баттаабыта. Инник үлэлэһэн, бырагыраамабыт 2025 сылга балаҕан ыйын 1 күнүгэр тохтуохтааҕын, 2028 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр диэри хамсатан биэрдибит. Ол иһин бу 2026 сылга хантыраак баттаһан, 6 миллиард харчы ылан, үлэ бөҕөтүн өрөспүүбүлүкэҕэ күүскэ ыыта сылдьабыт. 2027 сыллааҕы лимиппититтэн 6,5 миллиард харчыны көһөртөрбүппүт, уопсай үбүлээһиммит 12 миллиард буолта, онон дьиэ тутарга харчыны кэтэһэн олорбут тэрилтэлэрбит хамсаннылар. Ити харчыттан Орто Халымаҕа икки элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр тутуллуохтара уонна 2027 сыллаахха олоххо киириэхтэрэ. Итинэн түмүктэммэппит, аны 2017 сыл тохсунньу 1 күнүттэн бырагыраамаҕа киирбит 53 элбэх кыбартыыралаах дьиэ манна уочаракка турар, бу дьоммут саҥа дьиэлэнэллэрин туһугар дьоһуннаах үлэни ыытыахтаахпыт. Бу сылларга 627 киһи бу бырагырааманан саҥа дьиэлэннэ. Онон куорат да тас көрүҥэ тупсарыгар, дьон да уйуктаах буолалларыгар улахан үлэ барда.
Оннук эбит. Бу бырагырааматтан атын өссө ханнык бырагырааманан саҥа дьиэлэниэххэ сөбүй?
Орто Халымаҕа үтүө дьыала хайысхатынан аҕыс кыбартыыралаах дьиэ тутуллар. 2027 сыллааҕы бүддьүөккэ үп көрүлүннэҕинэ тутууну түмүктүүр гына дьаһаныахпыт. Манна саҥа исписэлиистэр кэлэннэр, олорор усулуобуйалара суоҕуттан төттөрү төннөллөрүн билэбит. Бу дьиэ тутулуннаҕына каадырынан хааччыллыы биллэ тупсуоҕа, олохсуйан үлэлииллэригэр төһүү күүс буолуо. Маны тэҥэ, былырыыҥҥыттан Аартыка олохтоохторугар чааһынай дьиэ туттар дьоҥҥо матырыйаалы Дьокуускай сыанатынан ылан, тиэйэн аҕаларга субсидия көрүллэр бырайыага үлэлиир. Эһиги улуускутугар оннук бырагырааманан икки ыал туһанна.
—Биир улахан тутуунан Орто Халыма куоракка федеральнай эбийиэк-саҥа аэровокзал-тутуута буолар, бу тутуу төһөлөспүтүн көрдүгүт дуо?
-Баһылыккытын Иван Лаптевы кытта киирэн көрдүбүт. Массыыналар турар гаражтарын, аэровокзалы тутуу былаан быһыытынан бара турар. Эһиил күһүн, барыта этэҥҥэ буоллаҕына, үлэҕэ киирэр соруктаах. Оччоҕо көтөрүн кэтэһэр, көтөн кэлбит дьоҥҥо аныгылыы тутуулаах эбийиэк баар буолара төһөлөөх үчүгэй буолуо этэй?! Мантан атын улууска болҕомтону эрэйэр социальнай эбийиэктэр бааллар: Березовкаҕа оҕо уһуйаана, Орто Халыма куоракка «Сказка» уһуйаан, гимназия эргэрэн тураллар. Бу хайысханан төһө да үп-харчы кырыымчык буоллар үлэлэһиэххэ наада. Холобур, Березовкаҕа уһуйаан тутуутугар түргэнник тутуллар технологияны туһанан оскуолаҕа эбии сыста турар гына оҥоруохпутун баҕарабыт, оччоҕо сыаната да чэпчиэ этэ, түргэнник да быһаарыллыа этэ диэн үөрэтэ сыл-дьабыт.
—Виктор Дмитриевич, улууспут, өрөспүүбүлүкэбит сайдарын туһугар сыралаах үлэҕит иһин улуус олохтоохторун ааттарыттан махтанабыт. Тус бэйэҕитигэр доруобуйаны, дьаныардаах үлэҕитигэр ситиһиилэри баҕарабыт.
-Тутуу боппуруоһугар Ил Түмэн дьокутаатын этиитэ Гаврил Алексеев, Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) дьокутаата уонна «Якутскэнерго» ПАУо генеральнай дириэктэрин бэлиэтээһинэ:— Аартыка усулуобуйатыгар дьиэ тутуутугар тутуу матырыйаалларынан хааччыйыы улахан суолталаах боппуруос — кырдьык, тыыннаах хаалар, хотугу территорияларбытын харыстааһын уонна үлэһиттэри хаалларыы буолар. Майорскай национальнай нэһилиэгин холобура сыаллаах судаарыстыбаннай өйөбүл дьиҥнээх түмүктэри биэрэрин көрдөрөр. 2026 сыллааҕы кыһыҥҥы суол логистикатын чэрчитинэн, олохтоох идэтийбит дьиэ кэргэҥҥэ: коммунальнай хаһаайыстыба исписэлииһэ Алексей Слепцовка уонна этно-култуурунай киин дириэктэригэр Юлия Захароваҕа наадалаах тутуу матырыйаалларын — ол курдук мас балкалары, хаптаһыннары, тимир дьиэ үрдүн уонна изоляцияны — тиэрдиини ситиһиилээхтик тэрийдибит. Бу хамсааһын көмөтүнэн, бу сүрүн олохтоох исписэлиистэр төрөөбүт сирдэригэр олоро уонна үлэлии хаалаллар; дьиэ туттан, инники олохторун нэһилиэккэ анаан эрэллэр. Тиэрдии мэхэньиисимэ дьиҥнээхтик үлэлиирин көрөн, атын олохтоохтор эмиэ оннук дьаһаннылар. Никулиннар, Аммосовтар, Поповтар курдук ыаллар кэлэр сылга бэйэлэрин дьиэлэрин туттарга бэлэмнэр. Ол гынан баран, балаһыанньаны өссө киэҥник көрүөхтээхпит. Эбийиэк «тас өттүгэр» эрэ матырыйааллары биэрии бастакы хардыы, ол гынан баран ситэтэ суох диэн көрөбүн. Аартыкаҕа тутуу улахан логистическай ыарахаттары үөскэтэр, уонна дьиэ ис өттүн бүтэрэргэ матырыйааллары туспа тиэйии сыаната эдэр ыаллар кыайан уйуммат элбэх үбү-харчыны ирдиир. Комплекснай ньымаҕа көһүүнү ыксатыахха наада. Мин 2027 сыллааҕы кыһыҥҥы суолунан кииннэммит тиэрдии былааныгар ис үлэни бүтэрэргэ уонна дьиэни толордо үлэҕэ киллэрэргэ наадалаах эбии пууннары киллэриини улахан суолталаах дии саныыбын уонна туруорсабын. Мин санаабар, чааһынай дьиэ тутуутун бырагыраамата сабыллыбыт цикл принципинэн үлэлиэхтээх: фундаментан саҕалаан дьиэ олорорго бэлэм буолуор диэри. Маннык эрэ ньыманан Хоту дойдуга тутууну көдьүүстээх оҥоруохпутун сөп, ол түмүгэр национальнай нэһилиэктэрбит салгыы сайдыыларын хааччыйыахпыт. Бу үлэни билигин кэҥэтиэххэ уонна систиэмэлээх таһымҥа таһаарыахха наада.
Ааптар Светлана Третьякова